خواص شیر مادر برای بزرگسالان؛ آیا نوشیدن آن فایده‌ای دارد یا خطرناک است؟

شیر مادر غذایی منحصربه‌فرد است که برای رشد، تکامل مغز و تقویت سیستم ایمنی نوزاد طراحی شده است. وجود پروتئین‌ها، چربی‌ها، لاکتوز، آنتی‌بادی‌ها، آنزیم‌ها و الیگوساکاریدها باعث شده برخی افراد تصور کنند نوشیدن آن برای بزرگسالان نیز می‌تواند به تقویت بدن، عضله‌سازی یا درمان بیماری‌ها کمک کند.

بااین‌حال، فواید ثابت‌شده شیر مادر عمدتاً به تغذیه نوزاد و کودک مربوط است. تاکنون شواهد بالینی معتبری وجود ندارد که نشان دهد نوشیدن شیر مادر برای یک فرد بزرگسال سالم، نسبت به یک رژیم متعادل مزیت ویژه‌ای ایجاد می‌کند. از طرف دیگر، تهیه شیر از افراد ناشناس یا فروشگاه‌های اینترنتی می‌تواند خطر آلودگی میکروبی، انتقال برخی عفونت‌ها، وجود دارو و حتی مخلوط‌شدن با شیر گاو را به همراه داشته باشد.

آیا شیر مادر برای بزرگسالان خاصیت دارد؟

شیر مادر حاوی مواد مغذی و ترکیبات فعال زیستی است، اما خاصیت درمانی ثابت‌شده‌ای برای بزرگسالان ندارد. ادعاهایی مانند عضله‌سازی، افزایش قدرت سیستم ایمنی، درمان سرطان یا بهبود بیماری‌های گوارشی بر پایه مطالعات بالینی معتبر در بزرگسالان تأیید نشده‌اند.

بخش زیادی از تحقیقات امیدوارکننده درباره ترکیبات شیر مادر، در محیط آزمایشگاه، روی سلول‌ها یا با استفاده از ترکیبات جداشده و خالص انجام شده است. این یافته‌ها به معنای آن نیست که نوشیدن شیر مادر همان اثر را در بدن یک بزرگسال ایجاد می‌کند.

در مجموع:

• نوشیدن مقدار کمی شیر مادر سالم لزوماً برای یک بزرگسال سالم خطرناک نیست.
• از مصرف شیر مادر تهیه‌شده از افراد ناشناس یا اینترنت باید پرهیز شود.
• شیر مادر منبع مناسبی برای عضله‌سازی یا تأمین پروتئین بزرگسالان نیست.
• برای درمان سرطان، ضعف ایمنی یا بیماری‌های گوارشی نباید از آن استفاده کرد.
• فواید اصلی این شیر برای نوزاد و کودک شیرخوار اثبات شده است، نه فرد بزرگسال.

شیر مادر از چه موادی تشکیل شده است؟

ترکیب شیر مادر ثابت نیست و با سن نوزاد، زمان شیردهی، مرحله هر وعده و شرایط مادر تغییر می‌کند. شیر بالغ به‌طور تقریبی از ۸۷ تا ۸۸ درصد آب تشکیل شده است. بخش باقی‌مانده شامل کربوهیدرات، چربی، پروتئین، ویتامین‌ها، مواد معدنی و ترکیبات فعال زیستی است.

ترکیب تقریبی یک لیتر شیر بالغ شامل موارد زیر است:

• حدود ۶۰ تا ۷۰ گرم کربوهیدرات، عمدتاً لاکتوز
• حدود ۸ تا ۱۰ گرم پروتئین
• به‌طور متوسط حدود ۳۸ گرم چربی
• مقادیر مختلف ویتامین‌ها و مواد معدنی
• آنتی‌بادی‌ها و پروتئین‌های دفاعی
• آنزیم‌ها و هورمون‌ها
• الیگوساکاریدهای شیر انسان
• سلول‌های زنده و ترکیبات رشد

این ترکیب برای نیازهای رشد سریع نوزاد تنظیم شده است. میزان نسبتاً کم پروتئین آن برای کلیه و دستگاه گوارش نوزاد مناسب است، اما شیر مادر را به نوشیدنی پروتئینی مناسبی برای ورزشکاران یا بزرگسالان تبدیل نمی‌کند.

فواید واقعی شیر مادر به چه کسانی مربوط است؟

فواید شناخته‌شده شیر مادر عمدتاً مربوط به نوزادان است. شیر مادر با رشد کودک هماهنگ می‌شود و مواد مغذی و ترکیبات دفاعی متناسب با دوره شیرخوارگی را فراهم می‌کند.

در نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند، کاهش خطر برخی عفونت‌های گوارشی، عفونت گوش، بیماری‌های شدید دستگاه تنفسی، سندرم مرگ ناگهانی شیرخوار و انتروکولیت نکروزان در نوزادان نارس گزارش شده است. همچنین شیردهی برای سلامت مادر نیز با فوایدی همراه است.

شیر مادر حاوی بیش از ۲۰۰ نوع الیگوساکارید شناخته‌شده است. این قندهای پیچیده در تغذیه باکتری‌های مفید روده و محافظت از دستگاه گوارش نوزاد نقش دارند. وجود این ترکیبات توجه پژوهشگران را برای تولید دارو یا محصولات درمانی جلب کرده است؛ اما فواید آن‌ها برای نوزاد را نمی‌توان مستقیماً به نوشیدن شیر توسط بزرگسالان تعمیم داد.

آیا شیر مادر سیستم ایمنی بزرگسالان را تقویت می‌کند؟

شیر مادر حاوی آنتی‌بادی‌ها، لاکتوفرین، لیزوزیم و ترکیبات دفاعی دیگری است. این مواد به‌ویژه برای نوزادی اهمیت دارند که سیستم ایمنی و دستگاه گوارش او هنوز در حال تکامل است.

در دستگاه گوارش بزرگسالان، بسیاری از پروتئین‌ها و آنتی‌بادی‌ها مانند سایر پروتئین‌های غذایی تحت تأثیر اسید معده و آنزیم‌های گوارشی قرار می‌گیرند. به همین دلیل، صرف وجود آنتی‌بادی در شیر به این معنا نیست که نوشیدن آن سیستم ایمنی بزرگسال را به‌طور قابل‌توجهی تقویت می‌کند.

تاکنون کارآزمایی‌های بالینی کافی نشان نداده‌اند که مصرف شیر مادر در بزرگسالان باعث کاهش عفونت‌ها، افزایش مقاومت بدن یا درمان نقص ایمنی شود. ادعای «تقویت ایمنی بزرگسالان» بیشتر بر ویژگی‌های شیر در دوران نوزادی استوار است، نه بر شواهد مستقیم در افراد بالغ.

آیا شیر مادر برای عضله‌سازی مفید است؟

در برخی انجمن‌های اینترنتی و میان بعضی ورزشکاران، شیر مادر به‌عنوان یک نوشیدنی طبیعی برای عضله‌سازی معرفی شده است. دلیل این تصور، وجود پروتئین، چربی، هورمون‌ها و عوامل رشد در شیر است.

اما از نظر تغذیه‌ای، شیر مادر پروتئین زیادی ندارد. یک لیوان حدود ۲۴۰ میلی‌لیتری از شیر بالغ ممکن است تنها نزدیک به ۲ تا ۲٫۵ گرم پروتئین داشته باشد. این مقدار بسیار کمتر از بسیاری از منابع رایج پروتئین مانند شیر گاو، ماست یونانی، تخم‌مرغ، گوشت، ماهی، حبوبات یا مکمل‌های استاندارد پروتئینی است.

همچنین هیچ مطالعه بالینی معتبر نشان نداده است که نوشیدن شیر مادر:

• حجم عضلات را افزایش می‌دهد؛
• قدرت ورزشی را بیشتر می‌کند؛
• سرعت ریکاوری را بالا می‌برد؛
• تستوسترون یا هورمون رشد را به‌طور مفید افزایش می‌دهد.

عوامل رشد موجود در شیر مادر برای رشد و تکامل نوزاد طراحی شده‌اند و بسیاری از آن‌ها پس از ورود به دستگاه گوارش بزرگسال تجزیه می‌شوند. بنابراین استفاده از شیر مادر برای بدنسازی از نظر علمی و اقتصادی توجیهی ندارد.

آیا شیر مادر می‌تواند سرطان را درمان کند؟

برخی مطالعات آزمایشگاهی ترکیباتی در شیر مادر را بررسی کرده‌اند که ممکن است روی سلول‌های سرطانی اثر بگذارند. یکی از ترکیبات موردتوجه، مجموعه‌ای حاصل از آلفالاکتالبومین و اسید اولئیک است که در مطالعات آزمایشگاهی با نام HAMLET شناخته می‌شود.

این تحقیقات ممکن است زمینه تولید داروهای جدید را فراهم کنند، اما میان استفاده از یک ترکیب خالص‌شده در شرایط کنترل‌شده و نوشیدن شیر مادر تفاوت بزرگی وجود دارد. شواهدی وجود ندارد که نوشیدن شیر مادر بتواند سرطان را درمان کند، رشد تومور را متوقف سازد یا جای شیمی‌درمانی، پرتودرمانی و سایر درمان‌های پزشکی را بگیرد.

مصرف شیر خام و کنترل‌نشده برای بیمار سرطانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارد، حتی ممکن است خطر عفونت را افزایش دهد. پژوهشگران نیز هشدار داده‌اند که بیماران مبتلا به بیماری‌های جدی نباید به امید درمان، شیر مادر را از بازارهای اینترنتی تهیه کنند.

آیا شیر مادر برای بیماری‌های گوارشی بزرگسالان مفید است؟

الیگوساکاریدها و بعضی پروتئین‌های شیر مادر نقش مهمی در رشد میکروبیوم روده نوزاد دارند. این موضوع باعث شده است ترکیبات جداشده شیر انسان برای کاربردهای احتمالی در بیماری‌های گوارشی مورد مطالعه قرار گیرند.

بااین‌حال، شواهد کافی وجود ندارد که نوشیدن مستقیم شیر مادر بتواند بیماری‌های زیر را در بزرگسالان درمان کند:

• سندرم روده تحریک‌پذیر
• بیماری کرون
• کولیت اولسراتیو
• زخم معده
• عفونت‌های گوارشی
• یبوست مزمن
• عدم تعادل میکروبیوم روده

مصرف شیر مادر حتی در افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز ممکن است باعث نفخ، دل‌درد، گاز یا اسهال شود؛ زیرا لاکتوز اصلی‌ترین کربوهیدرات شیر انسان است.

آیا شیر مادر می‌تواند غذای کامل یک بزرگسال باشد؟

خیر. شیر مادر برای تأمین نیازهای نوزاد ساخته شده است و نمی‌تواند جای یک رژیم متنوع بزرگسال را بگیرد.

اگرچه شیر مادر آب، چربی، قند و مقداری پروتئین دارد، اما یک فرد بزرگسال برای حفظ عضلات، استخوان‌ها، خون‌سازی و عملکرد اندام‌ها به مقدار و نسبت متفاوتی از پروتئین، آهن، فیبر، ویتامین‌ها و مواد معدنی نیاز دارد.

تولید حجم کافی شیر برای تأمین انرژی یک فرد بزرگسال نیز فشار زیادی به بدن مادر وارد می‌کند. تولید شیر به آب و انرژی نیاز دارد و انتقال انرژی ابتدا از بدن فرد شیرده انجام می‌شود. بنابراین تبدیل غذای مصرفی مادر به شیر و سپس مصرف آن توسط یک بزرگسال، روش کارآمدی برای تغذیه یا بقا نیست.

بحث‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی درباره زنده‌ماندن یک فرد بزرگسال تنها با شیر مادر مطرح می‌شوند، بیشتر فرضی و تجربه‌محور هستند و شواهد پزشکی محسوب نمی‌شوند.

خطرات مصرف شیر مادر برای بزرگسالان

آلودگی باکتریایی

شیر مادر خام می‌تواند هنگام دوشیدن، تماس با دست، پمپ، ظرف نگهداری یا حمل‌ونقل آلوده شود. اگر شیر بلافاصله سرد نشود یا در شرایط مناسب حمل نشود، رشد باکتری‌ها افزایش پیدا می‌کند.

در پژوهشی که نمونه‌های خریداری‌شده از اینترنت را بررسی کرد، شیرهای اینترنتی در مقایسه با نمونه‌های کنترل‌شده بانک شیر، بار میکروبی بالاتر و آلودگی بیشتری با باکتری‌های بالقوه بیماری‌زا داشتند. بعضی نمونه‌ها نیز به سالمونلا آلوده بودند.

مصرف شیر آلوده ممکن است باعث علائمی مانند موارد زیر شود:

• تهوع و استفراغ
• اسهال
• درد شکم
• تب
• مسمومیت غذایی
• عفونت شدید در افراد دارای نقص ایمنی

خطر بیماری‌های عفونی

شیر مادر یک مایع زیستی است و در شرایط خاص می‌تواند حاوی عوامل عفونی باشد. اگر اهداکننده به‌درستی غربالگری نشده باشد، احتمال مواجهه با عفونت‌هایی مانند HIV، هپاتیت B، هپاتیت C، سیفلیس یا سیتومگالوویروس مطرح می‌شود.

این خطر در هر بار مواجهه یکسان نیست و بعضی عوامل به‌آسانی از طریق شیر منتقل نمی‌شوند؛ اما هنگام خرید شیر از فرد ناشناس، وضعیت پزشکی، آزمایش‌های عفونی و نحوه نگهداری قابل اعتماد نیست. سازمان غذا و داروی آمریکا توصیه می‌کند شیر اهدایی فقط از منابعی دریافت شود که اهداکنندگان را غربال کرده و شیر را به‌صورت ایمن جمع‌آوری، آزمایش و نگهداری می‌کنند.

وجود دارو، الکل یا مواد مخدر

بعضی داروها و مواد شیمیایی می‌توانند وارد شیر مادر شوند. میزان انتقال به نوع ماده، دوز، زمان مصرف و ویژگی‌های بدن مادر بستگی دارد.

در خرید اینترنتی معمولاً نمی‌توان با اطمینان دانست که فرد اهداکننده از موارد زیر استفاده کرده است یا خیر:

• داروهای نسخه‌ای
• داروهای بدون نسخه
• مکمل‌های گیاهی
• الکل
• سیگار یا سیگار الکترونیکی
• ماری‌جوانا
• مواد محرک یا مخدر

وجود دارو در شیر لزوماً به معنای خطرناک‌بودن آن نیست؛ زیرا بسیاری از داروها در دوران شیردهی مجاز هستند. مشکل اصلی این است که مصرف‌کننده بزرگسال اطلاعات قابل‌اعتمادی درباره نوع و مقدار ماده موجود در شیر خریداری‌شده ندارد.

تقلب و مخلوط‌شدن با شیر دیگر

در یک پژوهش روی شیرهای فروخته‌شده در اینترنت، حدود ۱۰ درصد نمونه‌ها حاوی DNA گاوی در حدی بودند که با آلودگی اتفاقی ساده سازگار نبود. این یافته نشان می‌دهد برخی نمونه‌ها احتمالاً با شیر گاو یا فرآورده‌های مبتنی بر آن مخلوط شده بودند.

برای فردی که حساسیت شدید به پروتئین شیر گاو دارد، چنین تقلبی می‌تواند خطرناک باشد. همچنین خریدار مبلغ زیادی برای محصولی می‌پردازد که ترکیب واقعی آن مشخص نیست.

عدم تحمل لاکتوز

شیر انسان لاکتوز زیادی دارد. بزرگسالانی که لاکتاز کافی تولید نمی‌کنند، ممکن است پس از نوشیدن آن دچار:

• نفخ
• گاز روده
• دل‌پیچه
• تهوع
• اسهال

شوند. شدت علائم به مقدار شیر و میزان تحمل فرد بستگی دارد.

آیا نوشیدن شیر مادر همسر بی‌خطر است؟

مصرف مقدار کمی شیر تازه از همسر یا شریک شناخته‌شده، در صورتی که فرد سالم باشد و شیر با رعایت بهداشت دوشیده و نگهداری شده باشد، نسبت به خرید شیر از فرد ناشناس خطر کمتری دارد. بااین‌حال، خطر کاملاً صفر نیست.

پیش از مصرف باید موارد زیر در نظر گرفته شوند:

• وجود بیماری عفونی در فرد شیرده
• مصرف دارو یا مکمل
• مصرف الکل، سیگار یا مواد مخدر
• وجود زخم و خونریزی نوک پستان
• تمیزی پمپ و ظرف نگهداری
• مدت و دمای نگهداری شیر
• عدم تحمل لاکتوز در مصرف‌کننده

حتی در این شرایط نیز فایده ویژه و اثبات‌شده‌ای برای سلامت بزرگسال انتظار نمی‌رود. نوشیدن شیر مادر یک انتخاب شخصی میان بزرگسالان است، نه یک توصیه پزشکی یا تغذیه‌ای.

آیا جوشاندن شیر مادر خطر آن را از بین می‌برد؟

حرارت می‌تواند بسیاری از میکروب‌ها را کاهش دهد، اما جوشاندن خانگی تضمین نمی‌کند که شیر کاملاً ایمن شود. بعضی سموم باکتریایی ممکن است باقی بمانند و حرارت نیز بخشی از پروتئین‌ها و ترکیبات فعال زیستی را تغییر می‌دهد.

پاستوریزه‌کردن شیر در بانک‌های معتبر با فرایندی استاندارد انجام می‌شود. پیش از آن نیز اهداکننده غربالگری و شیر از نظر جمع‌آوری، حمل، ذخیره و آلودگی کنترل می‌شود. گرم‌کردن یک شیر ناشناس در منزل جایگزین این مراحل نیست.

شیر مادر بانک شیر برای بزرگسالان مناسب است؟

بانک‌های شیر، شیر اهدایی را عمدتاً برای نوزادان نارس، بیمار یا دارای نیاز پزشکی خاص جمع‌آوری می‌کنند. اهداکنندگان غربالگری می‌شوند و شیر پس از پردازش و پاستوریزه‌شدن، براساس اولویت پزشکی در اختیار نوزادان قرار می‌گیرد.

شیر بانک‌شده یک محصول درمانی برای عضله‌سازی یا تقویت بزرگسالان نیست. با توجه به محدودبودن ذخایر، استفاده از آن برای بزرگسال سالم نه ضرورت پزشکی دارد و نه از نظر تخصیص منابع منطقی است.

استفاده موضعی از شیر مادر برای پوست و چشم

در فضای مجازی گاهی توصیه می‌شود از شیر مادر برای درمان جوش، زخم، سوختگی، اگزما یا عفونت چشم استفاده شود. برخی ترکیبات شیر ویژگی‌های ضد‌میکروبی دارند، اما شواهد کافی برای توصیه عمومی چنین کاربردهایی وجود ندارد.

ریختن شیر غیراستریل داخل چشم یا روی زخم باز ممکن است باعث ورود باکتری و تشدید عفونت شود. عفونت چشم، سوختگی و زخم باید با روش‌های استاندارد و زیر نظر پزشک درمان شوند.

چرا برخی افراد به مصرف شیر مادر علاقه دارند؟

دلایل مطرح‌شده برای مصرف شیر مادر توسط بزرگسالان متفاوت است:

• تصور افزایش حجم عضله
• باور به تقویت سیستم ایمنی
• امید به درمان سرطان یا بیماری مزمن
• کنجکاوی درباره طعم آن
• انگیزه‌های جنسی یا شخصی
• تبلیغات در شبکه‌های اجتماعی
• تصور طبیعی و سالم‌بودن هر مایع بدن

طبیعی‌بودن یک ماده الزاماً به معنای مؤثربودن یا بی‌خطر‌بودن آن نیست. ارزیابی یک ماده غذایی یا درمانی باید براساس شواهد انسانی، مقدار مصرف، منبع تهیه و احتمال عوارض انجام شود.

جایگزین‌های بهتر برای اهداف مختلف

برای دریافت پروتئین و عضله‌سازی

• تخم‌مرغ
• مرغ و ماهی
• گوشت کم‌چرب
• شیر و ماست پاستوریزه
• حبوبات
• سویا
• مکمل پروتئین معتبر در صورت نیاز

برای تقویت سلامت عمومی

• خواب کافی
• رژیم غذایی متنوع
• میوه و سبزی
• فعالیت بدنی منظم
• واکسیناسیون
• کنترل استرس
• درمان کمبودهای تغذیه‌ای

برای سلامت روده

• مصرف فیبر کافی
• میوه و سبزی
• غلات کامل
• حبوبات
• ماست یا فرآورده‌های تخمیری پاستوریزه، در صورت تحمل
• درمان پزشکی بیماری‌های زمینه‌ای

برای درمان سرطان یا بیماری خودایمنی

تنها درمان‌های تأییدشده پزشک را دنبال کنید. شیر مادر، مکمل گیاهی یا رژیم اینترنتی نباید جایگزین درمان اصلی شود.

سؤالات متداول

آیا شیر مادر برای بزرگسالان مقوی است؟

شیر مادر حاوی انرژی، چربی، لاکتوز و مقداری پروتئین است؛ بنابراین از نظر تغذیه‌ای کاملاً خالی نیست. بااین‌حال، برای نیازهای یک بزرگسال طراحی نشده و برتری خاصی نسبت به یک رژیم متعادل ندارد.

آیا مردان می‌توانند شیر مادر بخورند؟

از نظر گوارشی تفاوت خاصی میان زنان و مردان وجود ندارد. هر دو ممکن است شیر را هضم کنند یا در صورت عدم تحمل لاکتوز دچار علائم گوارشی شوند. جنسیت مصرف‌کننده باعث ایجاد خاصیت ویژه‌ای نمی‌شود.

آیا شیر مادر تستوسترون را افزایش می‌دهد؟

شواهد علمی معتبری وجود ندارد که نوشیدن شیر مادر باعث افزایش مفید تستوسترون، هورمون رشد یا قدرت بدنی شود.

آیا شیر مادر برای بدنسازان مفید است؟

خیر. مقدار پروتئین آن نسبتاً کم است و هیچ مطالعه بالینی افزایش عضله یا عملکرد ورزشی را تأیید نکرده است. منابع پروتئینی معمول، مقرون‌به‌صرفه‌تر، ایمن‌تر و مؤثرتر هستند.

آیا شیر مادر برای سرماخوردگی مفید است؟

فواید ایمنی شیر برای نوزادان شناخته شده است، اما شواهدی وجود ندارد که نوشیدن آن سرماخوردگی بزرگسالان را درمان کند یا مدت بیماری را کاهش دهد.

آیا نوشیدن شیر مادر باعث چاقی می‌شود؟

هر نوشیدنی دارای کالری در صورت مصرف بیش از نیاز می‌تواند به افزایش وزن کمک کند. اثر شیر مادر بر وزن به مقدار مصرف و کل انرژی رژیم بستگی دارد؛ نه به یک خاصیت منحصربه‌فرد.

طعم شیر مادر چگونه است؟

طعم آن در افراد مختلف و در زمان‌های مختلف متفاوت است و معمولاً به‌دلیل وجود لاکتوز، کمی شیرین توصیف می‌شود. رژیم غذایی مادر و مرحله شیردهی ممکن است بر طعم اثر بگذارد.

آیا می‌توان شیر مادر را از اینترنت خرید؟

خرید شیر مادر از اینترنت توصیه نمی‌شود. در چنین معاملاتی معمولاً غربالگری اهداکننده، کنترل آلودگی، زنجیره سرد و اصالت محصول تضمین نشده است.

نتیجه‌گیری

بررسی خواص شیر مادر برای بزرگسالان نشان می‌دهد که این مایع حاوی مواد مغذی و ترکیبات زیستی ارزشمندی است، اما فواید ثابت‌شده آن عمدتاً به نوزادان و کودکان شیرخوار مربوط می‌شود. تاکنون شواهد بالینی قابل‌اعتمادی وجود ندارد که نوشیدن شیر مادر در بزرگسالان باعث عضله‌سازی، تقویت قابل‌توجه سیستم ایمنی، درمان سرطان یا بهبود بیماری‌های گوارشی شود.

مصرف مقدار کمی شیر تازه از یک فرد سالم و شناخته‌شده ممکن است برای بیشتر بزرگسالان سالم مشکل جدی ایجاد نکند، اما ضرورت یا مزیت پزشکی نیز ندارد. خطر اصلی زمانی است که شیر از افراد ناشناس یا بازارهای اینترنتی تهیه شود؛ زیرا احتمال آلودگی باکتریایی، وجود دارو و مواد شیمیایی، انتقال بعضی عفونت‌ها و تقلب در محصول وجود دارد.

برای تأمین پروتئین، تقویت بدن و پیشگیری از بیماری، استفاده از مواد غذایی پاستوریزه، رژیم متعادل، ورزش و مراقبت‌های پزشکی استاندارد انتخابی مطمئن‌تر است.

این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین تشخیص، درمان یا توصیه اختصاصی پزشک و متخصص تغذیه نیست.