روی همان زینک است؟ ۵ چیزی که بیشتر مردم دربارهٔ آن نمی‌دانند

روی روی برچسب مکمل نوشته «Zinc» و پزشک می‌گوید «روی». شاید برایتان سؤال شده باشد که این دو یکی هستند یا نه.

پاسخ کوتاه: بله، روی همان زینک است. «زینک» (Zinc) نام انگلیسی و «روی» نام فارسی همان عنصر شیمیایی است که با نماد Zn شناخته می‌شود. اما ماجرا به همین‌جا ختم نمی‌شود. بیشتر مردم دربارهٔ نیاز بدن به آن، تفاوت مکمل‌ها و خطر مصرف زیاد چیزهایی نمی‌دانند که می‌تواند روی سلامتشان اثر بگذارد. در این مقاله ۵ نکتهٔ مهم را به زبان ساده می‌خوانید.

روی و زینک دقیقاً چه رابطه‌ای دارند؟

زینک عنصری با عدد اتمی ۳۰ در جدول تناوبی است. در فارسی به آن «روی» می‌گوییم. پس وقتی در متن پزشکی یا روی بستهٔ مکمل «زینک» می‌بینید، همان «روی» مورد نظر است.

یک نکته برای جلوگیری از سردرگمی: کلمهٔ «روی» در فارسی معانی دیگری هم دارد، مثل «روی میز». در متن‌های سلامت معمولاً منظور از آن عنصر معدنی است.

۵ چیزی که بیشتر مردم دربارهٔ روی (زینک) نمی‌دانند

۱. یک عنصر، دو دنیای متفاوت

روی هم فلزی صنعتی است و هم یک ماده معدنی ضروری برای بدن. این دو کاربرد را نباید با هم قاطی کرد:

• در صنعت: برای پوشش گالوانیزه روی فولاد، ساخت باتری و آلیاژهایی مثل برنج استفاده می‌شود.
• در پزشکی و آرایشی: اکسید روی در کرم‌های ضدآفتاب و پمادهای محافظ پوست کاربرد دارد.
• در تغذیه: بدن برای عملکرد صدها آنزیم به مقدار کمی روی نیاز دارد.

به این دلیل است که مطالب مربوط به «فلز روی» و «زینک مکمل» از دو دنیای جدا می‌آیند، با اینکه عنصر یکی است.

۲. بدن نمی‌تواند روی را ذخیره کند

برخلاف بعضی مواد مغذی که در کبد یا چربی ذخیره می‌شوند، بدن مخزن چندانی برای روی ندارد. پس باید هر روز مقدار کمی از غذا بگیرید. این ماده معدنی در کارهای مهمی نقش دارد:

• تقویت سیستم ایمنی
• ترمیم زخم
• سلامت پوست و مو
• حس چشایی و بویایی
• رشد و تقسیم سلول‌ها
• ساخت DNA و پروتئین

نیاز روزانهٔ بزرگسالان تقریباً ۸ تا ۱۱ میلی‌گرم است و در بارداری و شیردهی کمی بیشتر. منابع خوب آن گوشت قرمز، مرغ، خوراکی‌های دریایی، لبنیات، حبوبات، مغزها و دانه‌ها هستند.

۳. همهٔ مکمل‌های زینک یکسان نیستند

وقتی روی بستهٔ مکمل می‌خوانید «زینک ۵۰ میلی‌گرم»، باید دقیق شود که آن عدد چه چیزی را نشان می‌دهد. زینک در مکمل‌ها همراه ترکیبات دیگری عرضه می‌شود و هر کدام درصد متفاوتی «روی خالص» دارند:

• زینک گلوکونات: رایج‌ترین فرم، معمولاً با تحمل خوب
• زینک سیترات: جذب مناسب و طعم کمتر تلخ
• زینک استات: بیشتر در قرص‌های مکیدنی دیده می‌شود
• زینک سولفات: ارزان‌تر است ولی احتمال تحریک معده بیشتر است
• زینک بیس‌گلیسینات: معمولاً ملایم‌تر برای معده

پس اگر پزشک گفت «روزی ۲۰ میلی‌گرم روی»، باید روی برچسب دنبال عبارت «روی خالص» یا «Elemental Zinc» باشید، نه فقط وزن کل ترکیب.

۴. بیشتر بودن همیشه بهتر نیست

بسیاری فکر می‌کنند مکمل زینک بی‌خطر است و هر چه بیشتر، بهتر. حقیقت این است که حد بالای مجاز مصرف روزانه برای بزرگسالان حدود ۴۰ میلی‌گرم (از همهٔ منابع) تعیین شده است. مصرف بیش از آن، مخصوصاً طولانی‌مدت، می‌تواند این مشکلات را ایجاد کند:

• تهوع، استفراغ و دل‌درد
• اسهال
• سردرد
• کمبود مس و در نتیجه کم‌خونی و ضعف عصبی
• تضعیف ایمنی به‌جای تقویت آن
• کاهش کلسترول خوب

اگر مکمل روی را بدون آزمایش و تشخیص مصرف می‌کنید، بهتر است قبل از ادامه با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

۵. زینک سرماخوردگی را «درمان» نمی‌کند

این یکی از رایج‌ترین باورهاست. مطالعاتی نشان داده‌اند که قرص‌های مکیدنی زینک، اگر در همان روزهای اول علائم شروع شوند، ممکن است مدت سرماخوردگی را کمی کوتاه کنند. اما نتایج یکدست نیست و اثر آن قطعی و معجزه‌آسا نیست. نکات مهم:

• زینک جایگزین استراحت، مایعات و مراقبت‌های معمول نیست.
• قرص‌های مکیدنی ممکن است باعث تهوع و طعم بد دهان شوند.
• اسپری‌ها و ژل‌های زینک داخل بینی با مشکل جدی از دست رفتن حس بویایی گزارش شده‌اند و بهتر است از آن‌ها استفاده نشود.

پس اگر زینک را برای سرماخوردگی در نظر دارید، حتماً با پزشک یا داروساز صحبت کنید.

علائم کمبود روی چیست؟

• ریزش مو
• زخم‌هایی که دیر خوب می‌شوند
• سرماخوردگی و عفونت‌های مکرر
• کاهش اشتها
• تغییر در حس چشایی یا بویایی
• ضایعات پوستی
• اسهال مزمن

این علائم به بیماری‌های دیگر هم مربوط‌اند، پس برای تشخیص حتماً آزمایش بدهید.

زینک و جوش صورت؛ آیا واقعاً کمک می‌کند؟

زینک یکی از ترکیبات پرطرفدار در بحث درمان آکنه است. دلیلش این است که خاصیت ضدالتهابی دارد و ممکن است به کنترل چربی پوست کمک کند.

• در بعضی مطالعات، زینک خوراکی روی آکنهٔ خفیف تا متوسط اثر مثبت نشان داده است، اما نتایج یکدست نیست.
• اثر آن معمولاً از داروهای استاندارد آکنه ضعیف‌تر است.
• مصرف دوز بالا برای جوش‌ها می‌تواند باعث تهوع و ناراحتی معده شود.
• بهتر است زینک را مکمل درمان بدانید، نه جایگزین آن.

اگر جوش‌های شما مقاوم یا دردناک است، به‌جای مکمل‌درمانی خودسرانه به متخصص پوست مراجعه کنید.

زینک و ریزش مو؛ چه ارتباطی دارند؟

مو برای رشد به روی نیاز دارد، چون سلول‌های فولیکول مو سریع تقسیم می‌شوند. در این میان:

• اگر کمبود دارید: اصلاح کمبود می‌تواند به کم شدن ریزش کمک کند.
• اگر کمبود ندارید: مکمل زینک معمولاً ریزش مو را متوقف نمی‌کند.
• مصرف بیش از حد: حتی ممکن است ریزش مو را بدتر کند.

ریزش مو دلایل زیادی دارد، از کم‌خونی فقر آهن و مشکلات تیروئید تا ژنتیک و استرس. قبل از شروع هر مکملی، علت واقعی را پیدا کنید.

چه کسانی بیشتر در معرض کمبود هستند؟

• گیاه‌خواران و وگان‌ها
• زنان باردار و شیرده
• سالمندان
• مبتلایان به بیماری‌های گوارشی مثل سلیاک و کرون
• افرادی که الکل زیاد مصرف می‌کنند
• بیماران کلیوی یا کبدی

چه موقع باید به پزشک مراجعه کرد؟

• علائم کمبود روی را دارید و با تغییر غذا بهتر نمی‌شود.
• می‌خواهید مکمل را مدت طولانی یا با دوز بالا مصرف کنید.
• باردار هستید یا شیر می‌دهید.
• دارو مصرف می‌کنید، چون زینک با بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها تداخل دارد.
• بعد از مصرف مکمل علائمی مثل تهوع شدید، سردرد یا ضعف پیدا کرده‌اید.

باورهای غلط دربارهٔ زینک

• «هر چه زینک بیشتر، ایمنی قوی‌تر.» غلط. مصرف زیاد ایمنی را ضعیف می‌کند.
• «زینک مخصوص آقایان است.» غلط. خانم‌ها و کودکان هم به آن نیاز دارند.
• «مکمل زینک جایگزین غذای سالم است.» غلط. غذا مواد مغذی دیگری هم دارد که مکمل ندارد.
• «مزهٔ فلزی بعد از مکمل یعنی مکمل اصل است.» غلط. این فقط اثر جانبی طعم است.
• «همهٔ علائم ریزش مو و جوش مربوط به کمبود روی است.» غلط. دلایل زیادی دارند.

نتیجه‌گیری

روی همان زینک است و فقط نام فارسی و انگلیسی یک عنصر است. اما هرچه دربارهٔ آن بیشتر بدانید، بهتر می‌توانید از آن استفاده کنید. خلاصهٔ نکته‌ها:

1. روی و زینک یکی هستند، ولی کاربرد صنعتی و تغذیه‌ای آن متفاوت است.
2. بدن ذخیرهٔ زیادی ندارد و باید هر روز از غذا بگیرد.
3. روی برچسب مکمل به مقدار «روی خالص» دقت کنید.
4. مصرف زیاد می‌تواند خطرناک باشد و باعث کمبود مس شود.
5. زینک درمان قطعی سرماخوردگی نیست.

بهترین راه تأمین روی، رژیم غذایی متنوع است و مکمل فقط با نظر پزشک.