ضایعات پوستی ناشی از کمبود زینک؛ علائم، علت‌ها و درمان

پوست مثل آینه‌ای است که کمبودهای تغذیه‌ای را زودتر از بسیاری از اعضای دیگر نشان می‌دهد. اگر اطراف دهان قرمز و پوسته‌پوسته شده، زخم‌ها دیر خوب می‌شوند یا ناخن‌هایتان شکننده شده‌اند، یکی از احتمال‌ها کمبود زینک (روی) است.

زینک در ساخت سلول‌های جدید پوست، ترمیم زخم و کنترل التهاب نقش دارد. وقتی بدن به اندازهٔ کافی از آن نداشته باشد، پوست از اولین بخش‌هایی است که آسیب می‌بیند. با این حال، بسیاری از علائم پوستی دلایل دیگری هم دارند. در این مقاله می‌بینید ضایعات ناشی از کمبود زینک چه شکلی هستند، چرا پیش می‌آیند، چطور تشخیص داده می‌شوند و چه درمانی دارند.

زینک چه نقشی در سلامت پوست دارد؟

پوست مدام در حال نو شدن است و این نوسازی به زینک وابسته است. مهم‌ترین کارهای این ماده معدنی برای پوست:

• کمک به تقسیم و رشد سلول‌های پوست
• ترمیم زخم و بسته شدن سریع‌تر آن
• کنترل التهاب
• حفظ سد محافظ پوست
• ساخت کلاژن، پروتئینی که پوست را محکم نگه می‌دارد
• تقویت دفاع پوست در برابر عفونت

ضایعات پوستی ناشی از کمبود زینک چه شکلی هستند؟

۱. جوش‌ها و پلاک‌های قرمز و پوسته‌پوسته

مشخص‌ترین علامت، ضایعاتی است که اطراف دهان، بینی و چشم‌ها پیدا می‌شود. ظاهر آن‌ها معمولاً این‌طور است:

• لکه‌های قرمز و مرزدار
• پوسته‌های خشک یا کلفتی که روی پوست می‌نشینند
• گاهی تاول‌های کوچک یا جوش‌های چرکی
• سوزش یا خارش

۲. ضایعات اطراف دهان و گوشهٔ لب

ترک‌خوردگی گوشهٔ لب (که به آن شیلیت زاویه‌ای می‌گویند) و قرمزی اطراف دهان از علائم شایع هستند. این مشکل علت‌های دیگری مثل کمبود آهن و ویتامین‌های گروه B یا عفونت قارچی هم دارد.

۳. ضایعات دست‌ها، پاها و ناحیهٔ تناسلی

در کمبود شدیدتر، ضایعات می‌توانند روی انگشتان، آرنج‌ها، زانوها و ناحیهٔ تناسلی و دور مقعد هم دیده شوند. گاهی با عفونت قارچی (کاندیدا) یا باکتریایی همراه می‌شوند و بدتر به نظر می‌رسند.

۴. زخم‌هایی که دیر خوب می‌شوند

بریدگی، خراش و زخم‌های کوچک زمان بیشتری برای ترمیم نیاز دارند، چون زینک برای بازسازی بافت لازم است.

۵. خشکی و ترک‌خوردگی پوست

پوست خشک، زبر و حساس می‌شود و کرم‌های مرطوب‌کننده معمولی اثر کافی ندارند.

۶. تغییرات مو و ناخن

علائم همراه پوست:

• ریزش مو و نازک شدن آن
• شکننده شدن ناخن‌ها
• لکه‌های سفید روی ناخن
• خطوط افقی روی ناخن
• التهاب اطراف ناخن

۷. جوش‌های مقاوم به درمان

بعضی افراد با کمبود زینک جوش‌هایی شبیه آکنه پیدا می‌کنند که به درمان‌های معمول پاسخ نمی‌دهند. اما آکنه علت‌های متعددی دارد و فقط با دیدن جوش نمی‌شود کمبود زینک را حدس زد.

علائم دیگر کمبود زینک در بدن

ضایعات پوستی معمولاً تنها علامت نیستند. این نشانه‌ها هم ممکن است همراه شوند:

• اسهال مزمن
• کاهش اشتها
• تغییر یا کاهش حس چشایی و بویایی
• ابتلای مکرر به عفونت
• خستگی و بی‌حالی
• در کودکان: کندی رشد
• در آقایان: کاهش میل جنسی

چرا کمبود زینک پیش می‌آید؟

علت‌های رایج

• رژیم غذایی ناکافی: مصرف کم گوشت، مرغ، غذاهای دریایی، لبنیات و مغزها
• رژیم گیاه‌خواری بدون برنامه: فیتات غذاهای گیاهی جذب زینک را کم می‌کند.
• بیماری‌های گوارشی: مثل سلیاک، بیماری کرون و اسهال مزمن
• جراحی‌های چاقی: مثل بای‌پس معده که جذب مواد معدنی را کم می‌کند
• مصرف زیاد الکل
• بیماری‌های کبدی و کلیوی
• تغذیه وریدی طولانی بدون تأمین زینک کافی
• بعضی داروها: مثل برخی ادرارآورها

کمبود در نوزادان

نوزادانی که زودرس به دنیا آمده‌اند یا شیر مادرشان زینک کمی دارد، ممکن است دچار کمبود موقت شوند. در این حالت ضایعات اغلب دور دهان و ناحیهٔ پوشک دیده می‌شود.

آکرودرماتیت انتروپاتیکا؛ نوع ژنتیکی و نادر

بعضی نوزادان با نقص ژنتیکی در جذب زینک به دنیا می‌آیند. این بیماری معمولاً بعد از قطع شیر مادر آشکار می‌شود و سه نشانهٔ اصلی دارد:

• ضایعات پوستی اطراف دهان و انتهای اندام‌ها
• اسهال
• ریزش مو

این بیماری نادر است و درمان آن مصرف مادام‌العمر زینک زیر نظر پزشک است. در صورت مشاهدهٔ این علائم در نوزاد، سریع به پزشک مراجعه کنید.

با چه مشکلاتی اشتباه گرفته می‌شود؟

ضایعات کمبود زینک شبیه چند بیماری دیگر است:

• اگزما و درماتیت تماسی: خارش بیشتر و ضایعات خشک‌تر
• پسوریازیس: پلاک‌های ضخیم و نقره‌ای
• درماتیت سبورئیک: پوسته‌ریزی چرب اطراف بینی و ابروها
• عفونت قارچی: ضایعات حلقوی یا قرمز با لبهٔ مشخص
• کمبود ویتامین‌های گروه B (مثل بیوتین و نیاسین): ضایعات مشابه و علائم همراه
• هرپس و عفونت‌های باکتریایی

به همین دلیل خودتشخیصی خطرناک است و می‌تواند درمان را به تأخیر بیندازد.

تشخیص کمبود زینک

پزشک معمولاً این کارها را انجام می‌دهد:

1. بررسی سابقه: رژیم غذایی، بیماری‌ها، داروها و جراحی‌های قبلی
2. معاینهٔ پوست: ظاهر و محل ضایعات
3. آزمایش خون: سنجش سطح زینک در سرم یا پلاسما
4. آزمایش‌های کمکی: مثل بررسی آنزیم آلکالن فسفاتاز که در کمبود زینک ممکن است پایین باشد
5. نمونه‌برداری از پوست: در موارد مبهم
6. بررسی پاسخ به درمان: بهبود ضایعات بعد از جبران کمبود

نکته: آزمایش زینک همیشه دقیق نیست. التهاب، عفونت و ناشتا نبودن می‌تواند نتیجه را تغییر دهد. پس پزشک علائم و آزمایش را با هم تفسیر می‌کند.

درمان ضایعات پوستی ناشی از کمبود زینک

۱. جبران زینک

درمان اصلی، تأمین زینک است. نوع و مقدار آن به علت و شدت کمبود بستگی دارد:

• اصلاح رژیم غذایی در کمبودهای خفیف
• مکمل خوراکی زینک با دوزی که پزشک تعیین می‌کند
• درمان علت زمینه‌ای مثل بیماری گوارشی
• مصرف مادام‌العمر در نوع ژنتیکی

مقدار دقیق مکمل را حتماً پزشک تعیین کند. دوز مناسب برای کودک، بزرگسال و بیمار گوارشی فرق دارد.

۲. مراقبت‌های موضعی از پوست

• پوست را با شوینده‌های ملایم و بدون عطر بشویید.
• مرطوب‌کننده‌های ساده و پرچرب استفاده کنید.
• روی ضایعات نخارانید و پوسته‌ها را نکنید.
• اگر عفونت قارچی یا باکتریایی همراه است، پزشک پماد مناسب تجویز می‌کند.
• از ترکیب چند محصول قوی (اسیدها، رتینوئیدها و …) روی پوست ملتهب خودداری کنید.

۳. بهبود تغذیه

برای تأمین زینک این منابع را در برنامه بگنجانید:

• گوشت قرمز و مرغ
• صدف و خوراکی‌های دریایی
• لبنیات و تخم‌مرغ
• حبوبات (خیسانده‌شده)
• مغز تخمهٔ کدو، بادام هندی و کنجد
• غلات کامل

جزئیات منابع و جذب را در مقالهٔ «برای کمبود روی چه بخوریم؟» بخوانید.

بعد از شروع درمان چه اتفاقی می‌افتد؟

در بسیاری از بیماران بهبود تدریجی است:

• اسهال و بی‌اشتهایی گاهی در چند روز تا چند هفته بهتر می‌شود.
• ضایعات پوستی معمولاً طی چند هفته کم‌رنگ می‌شوند.
• مو و ناخن چون رشد کندتری دارند، ماه‌ها زمان می‌خواهند.

اگر بعد از چند هفته پیشرفتی نبود، به پزشک برگردید. ممکن است علت دیگری وجود داشته باشد یا دوز و نوع درمان باید تغییر کند.

هشدار دربارهٔ مصرف خودسرانهٔ مکمل زینک

وقتی ضایعه‌ای روی پوست پیدا می‌شود، وسوسه می‌شویم بلافاصله مکمل بخریم. اما مصرف بیش از حد زینک مشکل می‌سازد:

• کمبود مس در مصرف طولانی‌مدت که می‌تواند باعث کم‌خونی و ضعف عصبی شود
• تهوع، استفراغ و دل‌درد
• اسهال
• ضعیف شدن ایمنی
• تداخل با بعضی داروها، مثل آنتی‌بیوتیک‌های تتراسایکلینی و کینولونی

حد بالای مجاز مصرف روزانه برای بزرگسالان حدود ۴۰ میلی‌گرم از همهٔ منابع است. بدون نظر پزشک بیش از آن مصرف نکنید.

چه کسانی باید زودتر به پزشک مراجعه کنند؟

• نوزادان و کودکانی که ضایعات پوستی همراه با اسهال یا ریزش مو دارند
• افرادی که ضایعات اطراف دهان، دست‌ها یا ناحیهٔ تناسلی دارند و بهتر نمی‌شود
• بیماران گوارشی و افرادی که جراحی چاقی داشته‌اند
• افرادی که زخم‌هایشان خیلی دیر خوب می‌شود
• زنان باردار و شیرده با علائم مشکوک
• کسانی که ضایعات چرکی، تب یا درد شدید دارند (ممکن است عفونت باشد)

چطور از کمبود زینک پیشگیری کنیم؟

• رژیم غذایی متنوع با منابع حیوانی و گیاهی داشته باشید.
• حبوبات و غلات را خیس کنید تا جذب بهتر شود.
• مصرف الکل را محدود کنید.
• بیماری‌های گوارشی را درمان کنید.
• اگر گیاه‌خوار هستید، برنامهٔ غذایی را با متخصص تغذیه تنظیم کنید.
• مکمل را فقط در صورت نیاز و با نظر پزشک بخورید.

نتیجه‌گیری

ضایعات پوستی ناشی از کمبود زینک معمولاً به شکل پلاک‌های قرمز و پوسته‌پوسته اطراف دهان، چشم و بینی و گاهی روی دست‌ها و پاها دیده می‌شوند و با زخم دیرجوش، ریزش مو و اسهال همراه می‌شوند. چون علائم شبیه بیماری‌های دیگر است، تشخیص نهایی با پزشک است. خلاصهٔ توصیه‌ها:

1. با دیدن ضایعه، خودتان تشخیص ندهید و به متخصص پوست مراجعه کنید.
2. علت کمبود را پیدا کنید، چه تغذیه و چه جذب.
3. مکمل را با دوز تعیین‌شدهٔ پزشک مصرف کنید.
4. تغذیه را اصلاح کنید و از پوست مراقبت ملایم داشته باشید.
5. در نوزادان و کودکان فوراً به پزشک مراجعه کنید.